Dlaczego poziom Odry ma znaczenie dla wód gruntowych i starorzeczy Łęgów Odrzańskich?

Odra to nie tylko woda płynąca między brzegami. To część znacznie większego systemu hydrologicznego, obejmującego wody gruntowe, starorzecza, mokradła, lasy łęgowe oraz jej mniejsze dopływy. Dlatego długotrwałe zmiany poziomu rzeki mogą mieć znaczenie dla całej Doliny Odry.

Kraina Łęgów Odrzańskich należy do Koalicji Czas na Odrę, która zwraca uwagę na potrzebę patrzenia na rzekę w skali całego dorzecza. W obliczu coraz częstszych okresów suszy szczególnego znaczenia nabiera pytanie: jak zatrzymać więcej wody w krajobrazie i jak odbudować zdolność Doliny Odry do jej magazynowania?

Zapraszamy na spotkanie warsztatowe w dniu 26.08.2026 r.  poświęcone retencjonowania wody w krajobrazie. 

Odrzańskie Centrum Produktu i Usług Lokalnych ul. Legnicka 12, 59-330 Ścinawa godzina 16:00

W przypadku naszego obszaru problem ma jednak dodatkowy, bardzo konkretny wymiar.

Od Brzegu Dolnego do Ścinawy – szczególny odcinek Odry

Zmiany stosunków wodnych w Dolinie Odry poniżej stopnia wodnego Brzeg Dolny są przedmiotem badań naukowych prowadzonych od wielu dziesięcioleci.

Budowa stopnia w Brzegu Dolnym spowodowała powstanie dwóch obszarów o odmiennych warunkach hydrologicznych. Powyżej piętrzenia zwiększyło się oddziaływanie infiltracyjne rzeki na dolinę. Poniżej stopnia wystąpiły natomiast intensywne procesy erozji dennej.

Dlaczego ma to tak duże znaczenie?

Pogłębianie koryta powoduje obniżanie poziomu wody w rzece. Równocześnie obniża się baza drenażu wód podziemnych, co może prowadzić do spadku poziomu płytkich wód gruntowych w przylegającej dolinie.

Badania opisane przez naukowców Państwowego Instytutu Geologicznego wskazują, że po wybudowaniu stopni w Rędzinie, Brzegu Dolnym, a następnie Malczycach obserwowano intensywną erozję denną Odry. Na odcinku Malczyce–Ścinawa jej wielkość określano na około 2 m w rejonie Malczyc i 0,8 m w Ścinawie.

Konsekwencją było obniżenie zwierciadła wód gruntowych pierwszego poziomu wodonośnego w Dolinie Odry. Autorzy badań wskazali przy tym szczególnie negatywne znaczenie tego procesu właśnie dla obszaru Łęgów Odrzańskich, którego ekosystemy są silnie uzależnione od poziomu wód gruntowych.

Rzeka może drenować swoją dolinę

To zjawisko można w uproszczeniu porównać do systemu naczyń połączonych, choć rzeczywiste zależności hydrogeologiczne są bardziej skomplikowane.

Odra, wody gruntowe, starorzecza i mniejsze cieki pozostają w różnego rodzaju relacjach hydraulicznych. Kierunek przepływu wody zależy m.in. od poziomu rzeki, poziomu wód podziemnych, przepuszczalności gruntu oraz lokalnej budowy geologicznej.

Dlatego nie można powiedzieć, że każdy spadek Odry automatycznie powoduje identyczny spadek wód gruntowych w całej dolinie.

Możemy jednak powiedzieć coś innego:

długotrwałe obniżenie poziomu rzeki, zwłaszcza wynikające z pogłębiania jej koryta, może zwiększać drenujące oddziaływanie Odry na przylegającą dolinę.

W przypadku naszego obszaru nie jest to wyłącznie teoria. Zjawisko obniżania się wód gruntowych poniżej stopnia Brzeg Dolny było przedmiotem wieloletnich obserwacji i badań.

Co ma do tego starorzecze?

Bardzo dużo.

Starorzecze nie jest po prostu „jeziorkiem obok Odry”. Jego funkcjonowanie zależy od lokalnego układu hydrologicznego.

Niektóre starorzecza są okresowo zasilane wodami rzecznymi podczas wezbrań. Inne w większym stopniu zależą od wód gruntowych, opadów lub lokalnych cieków. Często występuje kilka mechanizmów jednocześnie.

Jeżeli więc obniża się poziom płytkich wód gruntowych, ograniczone zostają naturalne zalewy, a dodatkowo występują długie okresy bez opadów, starorzecza mogą stopniowo tracić wodę.

Problem ten został dostrzeżony również w dokumentach dotyczących ochrony obszaru Natura 2000 Łęgi Odrzańskie.

Wśród potrzeb związanych z ochroną tego obszaru wskazywano m.in.:

• przeciwdziałanie erozji dna Odry,
• ograniczanie drenującego wpływu rzeki na poziom wód gruntowych w dolinie Odry i jej dopływów,
• poprawę warunków hydrologicznych starorzeczy,
• rewitalizację wypłyconych i zanikających starorzeczy,
• zachowanie terenów podmokłych.

To pokazuje, jak silnie ochrona przyrody Łęgów Odrzańskich związana jest z gospodarką wodną.

Łęgi potrzebują wody

Sama nazwa Kraina Łęgów Odrzańskich wskazuje na wyjątkowy charakter naszego obszaru.

Lasy łęgowe należą do ekosystemów związanych z dolinami rzecznymi. Ich powstanie i funkcjonowanie jest efektem specyficznych warunków wodnych – wysokiego poziomu wód gruntowych, okresowych wezbrań i historycznej łączności rzeki z jej doliną.

Dlatego trwałe obniżanie wód gruntowych może prowadzić do stopniowego przekształcania siedlisk.

Państwowy Instytut Geologiczny zwraca uwagę, że skutki obniżania wód gruntowych na analizowanym odcinku Odry są szczególnie niekorzystne dla lasów łęgowych, w tym dla łęgów dębowo-wiązowo-jesionowych.

Nie wystarczy więc chronić pojedynczych gatunków czy wyznaczyć granicę obszaru Natura 2000.

Jeżeli chcemy zachować łęgi, musimy chronić również warunki wodne, dzięki którym mogą istnieć.

Czy stopnie wodne rozwiązują problem?

To jeden z tematów wymagających szczególnie rzeczowej dyskusji.

Stopień Malczyce został zbudowany m.in. w celu zahamowania skutków erozji poniżej Brzegu Dolnego i odbudowy poziomów wód gruntowych na odcinku Brzeg Dolny–Malczyce. Wody Polskie wskazywały również, że erozja poniżej Malczyc przesuwa się w kierunku Ścinawy.

Badania PIG pokazują mechanizm tego procesu bardzo wyraźnie: powyżej stopnia piętrzenie może zwiększać infiltrację wody do doliny, natomiast poniżej budowli może rozwijać się erozja denna, obniżająca poziom rzeki i bazę drenażu wód gruntowych.

Oznacza to, że problemu Doliny Odry nie można sprowadzić wyłącznie do pytania: budować czy nie budować kolejnych stopni wodnych.

Potrzebujemy znacznie szerszej dyskusji o funkcjonowaniu całej zlewni.

Zanim woda trafi do Odry

I tutaj dochodzimy do kwestii, którą Kraina Łęgów Odrzańskich chce szczególnie mocno podkreślać:

retencji krajobrazowej na dopływach Odry.

Woda trafiająca do Odry zaczyna swoją drogę znacznie wcześniej.

Spada na pola, lasy, wsie i miasta. Trafia do gleby, rowów, niewielkich cieków, mokradeł, zbiorników i dopływów.

Jeżeli cały ten system został podporządkowany przede wszystkim szybkiemu odprowadzaniu wody, po intensywnych opadach szybko trafia ona do większych rzek i odpływa dalej.

Kilka tygodni później możemy natomiast mierzyć się z jej niedoborem.

Dlatego coraz większego znaczenia nabiera podejście odwrotne:

zatrzymać wodę możliwie wysoko w zlewni i pozwolić jej jak najdłużej pozostać w krajobrazie.

Można temu służyć poprzez ochronę i odtwarzanie mokradeł, zwiększanie retencji glebowej i leśnej, renaturyzację niewielkich cieków, spowalnianie odpływu, odtwarzanie naturalnych rozlewisk oraz retencję korytową i dolinową.

Nie chodzi o zatrzymanie każdej kropli wody. Rzeki potrzebują przepływu.

Chodzi o przywrócenie krajobrazowi zdolności do magazynowania wody i stopniowego jej oddawania.

Dobry przykład mamy we własnym regionie

Nie musimy szukać przykładów wyłącznie za granicą.

Na terenie Krainy Łęgów Odrzańskich zrealizowano projekt Domaszków–Tarchalice, w ramach którego odsunięto ponad 6 km wału od rzeki.

Dzięki temu odzyskano około 600 ha naturalnej retencji dolinowej, obejmującej przede wszystkim lasy łęgowe, starorzecza, łąki i bagna.

Potencjalną zdolność retencyjną tego obszaru Lasy Państwowe określają na około 12 mln m³ wody.

To bardzo ważny przykład pokazujący, że można jednocześnie zwiększać przestrzeń dla wody, poprawiać bezpieczeństwo powodziowe i odtwarzać naturalne procesy zachodzące w dolinie rzecznej.

Odra potrzebuje dopływów, a dolina potrzebuje Odry

Dlatego problem suszy w Krainie Łęgów Odrzańskich powinniśmy rozpatrywać co najmniej w dwóch skalach.

Pierwsza to sama Odra – jej poziom, morfologia koryta, erozja denna i relacja z wodami gruntowymi.

Druga to cała zlewnia – dopływy, małe cieki, mokradła, gleby, lasy i miejsca, w których możemy zatrzymać wodę, zanim bardzo szybko odpłynie do Odry.

Te dwa kierunki nie powinny ze sobą konkurować.

Powinny się uzupełniać.

ODRA ↔ WODY GRUNTOWE ↔ STARORZECZA ↔ DOPŁYWY ↔ RETENCJA KRAJOBRAZOWA

Tak należy patrzeć na wodę w Dolinie Odry.

To także kwestia przyszłości lokalnej gospodarki

Dla Krainy Łęgów Odrzańskich nie jest to wyłącznie dyskusja o ochronie przyrody.

Naszą przewagą turystyczną jest właśnie naturalny krajobraz Doliny Odry.

Starorzecza, lasy łęgowe, ptaki, rozległe łąki i sama rzeka tworzą środowisko dla turystyki kajakowej, rowerowej, przyrodniczej i wypoczynku w duchu slow tourism.

Jeżeli chcemy budować gospodarkę turystyczną wokół Odry, musimy więc zadać sobie fundamentalne pytanie:

jak zachować wodę w krajobrazie, od którego ta gospodarka zależy?

Nie ma na nie jednej prostej odpowiedzi.

Ale jest dobry moment, aby rozpocząć poważną rozmowę o retencji krajobrazowej, renaturyzacji dopływów, stosunkach wodnych Doliny Odry i przyszłości naszych starorzeczy.

Bo w Krainie Łęgów Odrzańskich woda nie jest wyłącznie elementem środowiska.

Jest jednym z naszych najważniejszych zasobów naturalnych i rozwojowych.